Stowarzyszenie "Wszechnica"
43-400 Cieszyn, ul. Regera 6
e-mail: poczta@wszechnica.cieszyn.pl
 
Narodowy Dzień Pamięci „Żołnierzy Wyklętych” w Cieszynie

     W tym roku dzień 1 marca obchodzony był w powiecie cieszyńskim w sposób szczególny. Okazją do tego było odsłonięcie w cieszyńskim Ratuszu tablicy, poświęconej osiemnastu ofiarom, wobec których wydano w Cieszynie w 1946 r. polityczne wyroki śmierci. Na liście rozstrzelanych znaleźli się żołnierze Oddziału Konspiracyjnego Wojska Polskiego „Wędrowiec”, Narodowej Organizacji Wojskowej oraz osoby, którym postawiono zarzuty udzielania pomocy partyzantom. Na pamiątkowej tablicy znalazły się więc następujące nazwiska: Karol Bączek „Karlik” (lat 26), Edward Bąk „Strzemię” (lat 28), Bernard Brandys (lat 46), Jan Dziedzic „Mściciel” (lat 39), Józef Gabzdyl „Czarny” (lat 22), Władysław Greń „Sówka” (lat 25), Paweł Heczko „Edek” (lat 40),Robert Kołodziej „Ojciec” (lat 44), Zygfryd Kołodziej „Jastrząb” (lat 18), Anna Krużołek (lat 45), Emil Michnik (lat 27), Teofil Młotek „Sowa” (lat 32), Emil Ruśniok „Gustlik” (lat 35), Bolesław Sobocik (lat 36), Eryk Szmajduch „Tarzan” (lat 32), Wilhelm Szwajnoch „Prom” (lat 41), Stefan Wójcik (lat 24), Antoni Zontek (lat 31).

     Po II wojnie światowej polityczne wyroki śmierci zapadały m. in. podczas wielu wyjazdowych posiedzeń Wojskowego Sądu Rejonowego w Katowicach. Jednym z takich miejsc posiedzeń był cieszyński Ratusz. Stąd lokalizacja pamiątkowej tablicy, bezpośrednio w sąsiedztwie sali sesyjnej w holu na II piętrze Ratusza, nie jest przypadkowa.

     Aktu odsłonięcia tablicy dokonał Józef Dziedzic, syn zamordowanego Jana. Modlitwę poprowadzili ks. proboszcz Janusz Sikora oraz ks. wikary Mirosław Kareta, który też poświecił tablicę. Wartę wystawili, ubrani w mundury „żołnierzy wyklętych”, członkowie Sekcji Miłośników Militariów przy Macierzy Ziemi Cieszyńskiej, związani z Muzeum 4 Pułku Strzelców Podhalańskich. Do około 200 osób zebranych pod tablicą przemówili kolejno: zastępca burmistrza Jan Matuszek oraz Józef Dziedzic, który podziękował Stowarzyszeniu „Wszechnica”, władzom miasta Cieszyna oraz wszystkim innym, którzy przyczynili się do powstania pamiątkowej tablicy.

     Uroczystości towarzyszyła konferencja, poświęcona polskiemu podziemiu niepodległościowemu na Śląsku Cieszyńskim po II wojnie światowej. Z pierwszym wykładem wystąpił Grzegorz Księżyc, który pokazał cieszyńskie procesy polityczne w kontekście sytuacji w kraju i na świecie. Ujawniając przebieg wydarzeń z 1946 r., zwrócił uwagę na brutalny sposób traktowania więźniów, a także na brak stosowania standardów państwa prawa. Wynikiem takiego postępowania ówczesnych władz komunistycznych i wielu ich następców jest istniejący do dnia dzisiejszego ciągły brak pełnego materiału historycznego, który pozwoliłby na chociażby jednoznaczne wskazanie miejsca złożenia zwłok rozstrzeliwanych osób. Z kolejnymi wykładami wystąpili pracownicy Instytutu Pamięci Narodowej. Dr Adam Dziuba opisał funkcjonowanie podziemia poakowskiego na terenie województwa śląskiego w latach 1945 – 1948. Dr Tomasz Kurpierz przedstawił proces likwidacji zgrupowania NSZ Henryka Flamego „Bartka”. W wykładzie pokazane zostały m. in. kulisy działania Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego, w tym sposoby werbowania swoich współpracowników z grona dawnych żołnierzy podziemia. W ostatniej prelekcji dr Dariusz Węgrzyn przedstawił funkcjonowanie podokręgu cieszyńskiego Narodowej Organizacji Wojskowej. Po wykładach zebrani skorzystali z możliwości zadawania pytań pracownikom naukowym. Pytano m. in. o udział mieszkańców Zaolzia w przerzucaniu Polaków na Zachód; o siedzibę Powiatowego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego w Cieszynie; czy też o miejsca grzebania ciał ofiar wyroków śmierci. Na zakończenie, prowadzący konferencję prezes Stowarzyszenia „Wszechnica” Ryszard Macura, odniósł się do wypowiedzi Józefa Dziedzica, w której syn zamordowanego mówił, że jego ojciec nie oczekiwał żadnej specjalnej nagrody, a to co robił, wynikało z miłości do Ojczyzny. Odnosząc się do tych słów prowadzący podkreślił, że rzeczywiście tablicy pamiątkowej nie tyle potrzebują bohaterowie sprzed kilkudziesięciu lat, co bardziej my współcześnie. Powinna nam bowiem ona przypominać o potrzebie naszego umiłowania Ojczyzny.

      Uroczystości Narodowego Dnia Pamięci „Żołnierzy Wyklętych” zgromadziły w cieszyńskim Ratuszu około 200 osób. Wśród nich znaleźli się krewni lub powinowaci ofiar (Józef Dziedzic, Roman Bojda), przybyli posłowie (Jacek Falfus, Czesław Gluza, Stanisław Pięta, Stanisław Szwed, Aleksandra Trybuś). Ponad dwudziestoosobową grupę stanowili radni miasta Cieszyna, powiatu cieszyńskiego i województwa śląskiego. Wśród nich obecni byli starosta Jerzy Nogowczyk, wicestarosta Jerzy Pilch, wiceprzewodniczący Rady Powiatu Janusz Król, radni Stanisław Kasztura, Ludwik Kuboszek, Ryszard Macura, Krzysztof Pietroszek i Florian Sikora. Powiat Cieszyński był jednym z podmiotów, który udzielił wsparcia finansowego tej uroczystości. Obecni byli także wymienieni wcześniej duchowni. Radę Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa reprezentowali, przybyli z Warszawy, naczelnik Adam Siwek oraz Damian Markowski. Katowicki Oddział Instytutu Pamięci Narodowej, obok wykładowców, reprezentował również Tomasz Gonet. Na zaproszenie odpowiedzieli pracownicy Muzeum Śląska Cieszyńskiego z dyrektorem Marianem Dembiniokiem, a także pracownicy Książnicy Cieszyńskiej z dyrektorem Krzysztofem Szelongiem oraz członkowie Sekcji Miłośników Militariów z Krzysztofem Neściorem na czele. Obecni byli Polacy z Zaolzia i licznie przybyli działacze społeczni z polskiej części Śląska Cieszyńskiego. Uroczystość cieszyła się dużym zainteresowaniem mediów.

     Pamiątkową tablicę wykonali Urszula Górnicka-Herma oraz Wacław Pieczonka. Uroczystość zorganizowało Stowarzyszenie „Wszechnica”, wsparte działaniem Wydziału Kultury i Turystyki Miasta Cieszyna z naczelnikiem Piotrem Gruchelem na czele oraz życzliwością Biura Rady Miasta Cieszyna. W organizację zaangażowała się młodzież Katolickiego Liceum Ogólnokształcącego i Zespołu Szkół im. Władysława Szybińskiego w Cieszynie.